Κάθε συμπεριφορά έχει ένα νόημα

Αρχή: Λειτουργία της συμπεριφοράς (Function of Behaviour)

Στο ABA δεν κοιτάμε μια συμπεριφορά ως «καλή» ή «κακή». Ρωτάμε: τι εξυπηρετεί για το παιδί αυτή τη στιγμή; Κάθε συμπεριφορά, ακόμα και αυτή που μας δυσκολεύει, είναι μια μορφή επικοινωνίας. Ένα παιδί που ρίχνει το τετράδιό του δεν είναι «άτακτο». Ίσως μας λέει «αυτό είναι πολύ δύσκολο για μένα» ή «χρειάζομαι ένα διάλειμμα». Όταν καταλάβουμε το μήνυμα, μπορούμε να απαντήσουμε σε αυτό, αντί απλώς να σταματήσουμε τη συμπεριφορά.

Δοκίμασε αυτό: Την επόμενη φορά που μια συμπεριφορά σάς δυσκολεύει, κάντε στον εαυτό σας μία ερώτηση πριν αντιδράσετε: «Τι μπορεί να προσπαθεί να μου πει το παιδί μου εδώ;»

Το μοντέλο ABC

Αρχή: Προγενόμενο, Συμπεριφορά, Συνέπεια (Antecedent–Behaviour–Consequence)

Το βασικότερο εργαλείο του ABA είναι απλό. Κάθε συμπεριφορά έχει κάτι που προηγείται (Antecedent, το προγενόμενο), τη συμπεριφορά καθεαυτή (Behaviour), και κάτι που ακολουθεί (Consequence, τη συνέπεια) (Cooper, Heron & Heward, 2020). Αν παρατηρήσουμε το «πριν» και το «μετά», αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε το «γιατί».

Ένα παράδειγμα. Πριν (A): ζητάμε από το παιδί να μαζέψει τα παιχνίδια. Συμπεριφορά (B): αρχίζει να φωνάζει. Μετά (C): αναβάλλουμε το μάζεμα. Αν αυτό επαναλαμβάνεται, η φωνή «έμαθε» ότι φέρνει αποτέλεσμα, όχι επειδή το παιδί είναι «κακό», αλλά επειδή έτσι λειτουργεί η μάθηση για όλους μας.

Δοκίμασε αυτό: Για μία εβδομάδα, σημειώστε σε ένα χαρτί το «πριν» και το «μετά» μιας συμπεριφοράς που σας απασχολεί. Συχνά το μοτίβο γίνεται ορατό πριν καν χρειαστεί ειδικός.

Ενίσχυση: επαναλαμβάνουμε ό,τι μας «αποδίδει»

Αρχή: Ενίσχυση (Reinforcement)

Ενίσχυση σημαίνει ότι μια συμπεριφορά που ακολουθείται από κάτι ευχάριστο ή χρήσιμο, τείνει να επαναλαμβάνεται (Skinner, 1953). Δεν είναι δωροδοκία. Η δωροδοκία δίνεται πριν, για να «εξαγοράσει» μια συμπεριφορά. Η ενίσχυση έρχεται μετά, και επιβραβεύει μια προσπάθεια που ήδη έγινε.

Σκεφτείτε το εξής. Το παιδί λέει «νερό» αντί να τραβήξει το χέρι σας, και του δίνετε αμέσως νερό με ένα χαμόγελο. Μόλις ενισχύσατε την επικοινωνία με λόγια. Η επιβράβευση δεν χρειάζεται να είναι υλική. Ένα μπράβο, μια αγκαλιά ή ο ίδιος ο στόχος (το νερό) αρκούν συχνά.

Δοκίμασε αυτό: Εντοπίστε μία δεξιότητα που θέλετε να ενθαρρύνετε και «πιάστε» το παιδί σας τη στιγμή που την κάνει. Η άμεση, ειλικρινής αναγνώριση είναι πιο ισχυρή από οποιοδήποτε βραβείο.

Γιατί συμβαίνει μια συμπεριφορά;

Αρχή: Οι λειτουργίες της συμπεριφοράς (Functions of Behaviour)

Οι έρευνες δείχνουν ότι οι περισσότερες συμπεριφορές εξυπηρετούν κάποια βασική ανάγκη. Συνήθως ομαδοποιούνται σε τέσσερις λειτουργίες: για να αποκτήσει το παιδί κάτι (πρόσβαση), για να αποφύγει κάτι δύσκολο ή δυσάρεστο (αποφυγή), για προσοχή και σύνδεση, ή για αισθητηριακούς λόγους και αυτορρύθμιση (Hanley, Iwata & McCord, 2003). Το κλειδί είναι ότι η ίδια συμπεριφορά μπορεί να έχει διαφορετική λειτουργία σε διαφορετικά παιδιά, ή και στο ίδιο παιδί σε διαφορετικές στιγμές. Γι' αυτό δεν υπάρχει «μία συνταγή».

Δύο παιδιά μπορεί να καλύπτουν τα αυτιά τους. Το ένα ζητά ησυχία γιατί ο θόρυβος πονάει (αισθητηριακή αυτορρύθμιση), το άλλο έμαθε ότι έτσι σταματά μια δραστηριότητα που δεν του αρέσει (αποφυγή). Η στήριξη που χρειάζεται το καθένα είναι εντελώς διαφορετική.

Δοκίμασε αυτό: Πριν αναζητήσετε «τι να κάνω για να σταματήσει», αναρωτηθείτε «τι κερδίζει ή τι αποφεύγει το παιδί μου με αυτό;». Η απάντηση καθορίζει τη λύση.

Πώς χτίζονται νέες δεξιότητες

Αρχή: Καθοδήγηση και σταδιακή διαμόρφωση (Prompting & Shaping)

Δεν περιμένουμε από ένα παιδί να κάνει κάτι δύσκολο τέλεια από την πρώτη φορά. Σπάμε τη δεξιότητα σε μικρά, εφικτά βήματα και προσφέρουμε βοήθεια (prompt) που σιγά σιγά αποσύρεται, ώστε το παιδί να γίνεται όλο και πιο αυτόνομο (Cooper, Heron & Heward, 2020).

Για να μάθει, για παράδειγμα, να πλένει τα χέρια του, στην αρχή ίσως κρατάμε απαλά τα χέρια του και δείχνουμε. Μετά αρκεί να δείξουμε τη βρύση. Έπειτα ένα λεκτικό «σειρά σου». Κάθε φορά αφαιρούμε λίγη βοήθεια, μέχρι να το κάνει μόνο του.

Και κάτι κρίσιμο: μια δεξιότητα έχει πραγματική αξία μόνο όταν «ταξιδεύει» έξω από το τραπέζι της διδασκαλίας, σε διαφορετικούς χώρους, ανθρώπους και στιγμές (generalisation) (Stokes & Baer, 1977). Γι' αυτό η εξάσκηση μέσα στην πραγματική καθημερινότητα αξίζει περισσότερο από κάθε άσκηση σε καρτέλα.

Δοκίμασε αυτό: Διαλέξτε μία δεξιότητα και σπάστε τη σε 3 μικρά βήματα. Επιβραβεύστε κάθε βήμα, όχι μόνο το τελικό αποτέλεσμα. Η πρόοδος χτίζεται με μικρές νίκες.

Η συναίνεση του παιδιού μετράει

Αρχή: Συναίνεση και συνεργασία (Assent)

Η σύγχρονη πρακτική του ABA δίνει έμφαση στη συναίνεση (assent) του παιδιού, δηλαδή στα σημάδια που δείχνουν ότι θέλει ή δεν θέλει να συνεχίσει (Morris, Detrick & Peterson, 2021· Rajaraman et al., 2022). Ένα παιδί που δουλεύει χαρούμενο, ήρεμο και συμμετέχει, μας δίνει το «πράσινο φως». Ένα παιδί που κλαίει ή απομακρύνεται, μας λέει κάτι που αξίζει να ακούσουμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν βάζουμε όρια ή δεν διδάσκουμε δύσκολα πράγματα. Σημαίνει ότι το κάνουμε χτίζοντας εμπιστοσύνη, όχι πίεση, και ότι η φωνή του παιδιού, λεκτική ή μη, είναι μέρος της διαδικασίας.

Δοκίμασε αυτό: Παρατηρήστε τη γλώσσα του σώματος του παιδιού σας κατά τη διάρκεια μιας δραστηριότητας. Αν δείχνει έντονη δυσφορία, κάντε μια παύση. Η μάθηση συμβαίνει καλύτερα όταν το παιδί νιώθει ασφαλές.